Nhận thức sớm về vai trò của Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam trong việc đảm bảo, phát huy quyền làm chủ của nhân dân. Qua từng giai đoạn, quan điểm của Đảng về vai trò của MTTQ trong việc thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn đã được từng bước thể chế hóa thành pháp luật, qua đó bước đầu đã tạo nên cơ chế để MTTQ và nhân dân tham gia một cách sâu rộng vào những công việc liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân, tham gia giám sát, đảm bảo những quyền và lợi ích này không bị xâm phạm. Một trong những phương thức giám sát của MTTQ Việt Nam ở cơ sở (ở cộng đồng) là giám sát thông qua chỉ đạo hoạt động của Ban Thanh tra nhân dân (TTND) và Ban giám sát đầu tư của cộng đồng (GSĐTCCĐ) ở xã, phường, thị trấn.

TTND là tổ chức thanh tra của quần chúng nhân dân ở cơ sở do Ủy ban MTTQ cấp xã hướng dẫn, tổ chức, chỉ đạo hoạt động nhằm phát huy quyền dân chủ của nhân dân, tạo điều kiện để nhân dân tham gia quản lý Nhà nước, quản lý xã hội. Thông qua hoạt động của mình, các Ban TTND thực hiện quyền lực của nhân dân để giám sát mọi hoạt động của cơ quan nhà nước và mọi cá nhân ở địa phương trong việc thi hành chính sách pháp luật và những quy định của địa phương. Ban TTND không chỉ là chủ thể để tiến hành giám sát phát hiện mà còn là phương tiện để nhân dân tham gia giám sát.

Hiện nay, ở 63 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương đã có gần 11.159 Ban TTND/11.161 xã, phường, thị trấn đạt tỷ lệ 99,98% trên tổng số xã, phường, thị trấn. Tổng số ủy viên ban TTND: 89.354 ủy viên.

leftcenterrightdel
Ảnh minh họa 

Tổng số cuộc giám sát từ năm 2009 đến năm 2015 là: 186.232. Số vụ việc kiến nghị xử lý: 24.705. Số vụ việc được cơ quan có thẩm quyền xử lý, giải quyết: 3.451. Tổng số hiện vật thu hồi: 598.783m2 đất, tiền thu về: 1.680.172.600đ. Trong năm 2016, 2017, hoạt động của Ban TTND đã được quan tâm hơn, đã có nhiều Ban TTND được thành lập mới và được cấp kinh phí hoạt động(1). Một số địa phương đã triển khai thực hiện tốt và phát huy được vai trò của Ban TTND trong việc phát hiện những hành vi vi phạm qua đó đã kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý(2).

Qua hoạt động thực tế, TTND tập trung giám sát vào các lĩnh vực sau:

- Giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật ở cơ sở

Đây là một hoạt động trên nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, song Ban Thanh tra tập trung giám sát việc thực hiện chính sách pháp luật liên quan đến quyền và nghĩa vụ của công dân như: Giám sát thực hiện công tác xóa đói giảm nghèo, đền ơn đáp nghĩa, lao động công ích; giám sát hoạt động của đại biểu dân cử; việc thu chi, quản lý các loại quỹ từ nhân dân đóng góp; việc thực hiện chính sách pháp luật với người có công; việc quản lý đất đai; trật tự đô thị; các công trình xây dựng, các chính sách kinh tế, xã hội. Qua giám sát, TTND đã phát hiện và kiến nghị nhiều vụ việc vi phạm, giúp chính quyền và các cơ quan chức năng xử lý nhiều cán bộ vi phạm thu về cho ngân sách Nhà nước hàng chục tỷ đồng, hàng trăm nghìn m2 đất... Đặc biệt là giúp chính quyền cơ sở khắc phục được những thiếu sót trong công tác quản lý Nhà nước.

- Giám sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo của Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn

Trong nhiều năm qua, tình hình khiếu nại, tố cáo ngày càng phức tạp, có nơi, có lúc gia tăng trong sự phát triển kinh tế, đô thị hóa và hình thành khu công nghiệp tranh chấp đất đai, đền bù đất đai, môi trường ô nhiễm, việc điều hành và quản lý ở địa phương... đòi hỏi các cấp các ngành phải nâng cao trách nhiệm của mình trong việc giải quyết khiếu nại, tố cáo của nhân dân. Trong đó, việc giám sát của TTND đã góp phần tích cực vào việc giải quyết khiếu nại, tố cáo ngay từ cơ sở, hạn chế tình trạng đơn thư vượt cấp, khiếu kiện đông người. Thực tế cho thấy, nơi nào thanh tra nhân dân thực hiện tốt chức năng này và có kiến nghị chính quyền kịp thời giải quyết thì nơi đó rất ít đơn thư khiếu nại vượt cấp, tình hình xã hội ổn định, kinh tế phát triển. Trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, TTND đã phân công cụ thể từng ủy viên phụ trách từng địa bàn để nắm bắt thông tin, phản ánh của nhân dân, đặt thùng thư để nhân dân phản ảnh ý kiến, kiến nghị chính quyền và các ngành chức năng giải quyết và trả lời đơn thư cho công dân đúng thời hạn quy định, do vậy, việc giải quyết đơn thư khiếu nại của công dân trên toàn quốc có nhiều chuyển biến tích cực trong những năm gần đây. Nhiều nơi, chính quyền đã mời thanh tra nhân dân tham gia cùng tiếp dân và tham gia giải quyết đơn khiếu nại, tố cáo.

- Giám sát việc thực hiện Quy chế dân chủ ở xã, phường, thị trấn

Năm 1998, Nhà nước ban hành Quy chế dân chủ ở cơ sở (nay là Pháp lệnh số 34/2007/PL-UBTVQH11 thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn), hoạt động của TTND có nhiều thuận lợi, tạo điều kiện cho TTND phát huy vai trò giám sát, phát hiện, kiến nghị, qua đó vai trò đại diện quyền dân chủ cho nhân dân được thể hiện rõ hơn. TTND thay mặt nhân dân thực hiện quyền kiểm tra, giám sát. Vì vậy ý thức làm chủ của nhân dân ngày một nâng lên. Ban TTND bám vào những nội dung được quy định trong Pháp lệnh thực hiện dân chủ để giám sát và động viên nhân dân giám sát. Tuy nhiên trong tất cả những nội dung giám sát theo quy định của pháp luật, TTND cũng chỉ mới tiến hành giám sát và đạt kết quả ở một số nội dung giám sát như: Hoạt động của Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân, việc thực hiện Nghị quyết của Hội đồng nhân dân và quyết định của Ủy ban nhân dân, hoạt động của đại biểu Hội đồng nhân dân và cán bộ xã, giám sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo của chính quyền, việc nghiệm thu và quyết toán các công trình do dân đóng góp, thu chi các loại quỹ và lệ phí, các khoản đóng góp của nhân dân, việc thực hiện chế độ, chính sách ưu đãi, giúp đỡ thương bệnh binh, gia đình liệt sỹ, những người và gia đình có công với nước. Ngoài ra, TTND còn giám sát việc bầu trưởng thôn, trưởng ấp và tham gia các Ban giám sát công trình thực hiện quyền giám sát đối với những công trình hạ tầng cơ sở do dân tự đóng góp hoặc dân và Nhà nước cùng làm.

Có thể thấy rằng, qua giám sát việc triển khai Quy chế dân chủ ở cơ sở cho thấy trách nhiệm của Ban TTND hết sức quan trọng, giúp chính quyền địa phương khắc phục những thiếu sót trong công tác quản lý, chấn chỉnh những vấn đề tiêu cực của cán bộ, góp phần xây dựng chính quyền ở cơ sở trong sạch, vững mạnh.

Để có thêm cơ chế về giám sát có tổ chức của nhân dân, năm 2006, Ban Thường trực Uỷ ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư liên tịch hướng dẫn thực hiện Quy chế giám sát đầu tư của cộng đồng (ban hành kèm Quyết định số 80/2005/QĐ - TTg ngày 18/4/2005 của Thủ tướng Chính phủ về việc ban hành Quy chế giám sát đầu tư của cộng đồng). Năm 2014, Quốc hội ban hành Luật Đầu tư công (số 49/2014/QH13) trong đó dành nhiều điều quy định về hoạt động của ban GSĐTCCĐ. Đây là hoạt động tự nguyện của dân cư sinh sống trên địa bàn xã, phường, thị trấn (gọi chung là cấp xã) nhằm: Theo dõi, đánh giá việc chấp hành các quy định về quản lý đầu tư của cơ quan có thẩm quyền quyết định đầu tư, chủ đầu tư, ban quản lý dự án, các nhà thầu và đơn vị thi công dự án trong quá trình đầu tư; Phát hiện, kiến nghị với các cơ quan nhà nước có thẩm quyền về các việc làm vi phạm các quy định về quản lý đầu tư để kịp thời ngăn chặn và xử lý các việc làm sai quy định, gây lãng phí, thất thoát vốn và tài sản của Nhà nước, xâm hại lợi ích của cộng đồng.

Như vậy, có thể thấy, GSĐTCCĐ cũng chính là một hình thức giám sát của nhân dân, tức là nhân dân tự nguyện theo dõi, đánh giá việc chấp hành quy định pháp luật của các đối tượng bị giám sát; sau đó phát hiện và kiến nghị lên cơ quan nhà nước có thẩm quyền chứ không có quyền giải quyết.

Từ khi có quy định của pháp luật, Ban GSĐTCCĐ đã được thành lập ở hầu hết các địa phương, phần lớn đều do Ban TTND đảm nhiệm nhằm tinh giảm bộ máy và hoạt động không chồng chéo. Đến nay tổng số ban GSĐTCCĐ: 10.446 ban/11.161 xã, phường, thị trấn, đạt tỷ lệ 93.59% tổng số xã, phường, thị trấn trên toàn quốc; Tổng số ủy viên ban GSĐTCCĐ: 81.103 ủy viên; Tổng số Ban GSĐTCCĐ do Ban TTND kiêm nhiệm: 7.147 ban, Tổng số cuộc giám sát đầu tư của cộng đồng từ 2009 đến năm 2015: 64.469 cuộc; Số việc kiến nghị xử lý: 6.679 việc. Qua đó, tránh thất thoát, thu về cho nhà nước được 275.151.300 đồng.

Các ban GSĐTCCĐ chủ yếu giám sát, phát hiện những thiếu sót, sai phạm trong quá trình đầu tư, thi công công trình; vi phạm về tiến độ, kế hoạch đầu tư; vi phạm quy trình, quy phạm kỹ thuật, chủng loại; gây thất thoát tài sản, vốn; vi phạm về xử lý chất thải và vệ sinh môi trường... (kể cả đối với các công trình do nhân dân đóng góp) kịp thời phản ánh với đơn vị chịu trách nhiệm thi công để khắc phục.

Ban GSĐTCCĐ đã thực sự là công cụ để nhân dân ở xã, phường, thị trấn thực hiện quyền giám sát các công trình xây dựng tại địa phương. Nhiều nơi, Ban GSĐTCCĐ đã cử thành viên trực tiếp giám sát quá trình xây dựng các công trình ở xã như xây dựng đường giao thông, trạm y tế, nhà trẻ, mẫu giáo... Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, nhiều thành viên Ban GSĐTCCĐ có trách nhiệm rất cao khi được nhân dân giao nhiệm vụ giám sát, kiểm tra, phát hiện những việc làm trái pháp luật của nhà thầu, chủ đầu tư, đơn vị thi công…

Hoạt động của Ban TTND, Ban GSĐTCCĐ đã được nhân dân ủng hộ và các cấp uỷ đảng, chính quyền đánh giá cao; đồng thời khẳng định được vị trí, vai trò của Mặt trận Tổ quốc ở cơ sở. Mặc dù vậy, hoạt động của Ban TTND và Ban GSĐTCCĐ cũng còn không ít khó khăn, hạn chế. Cụ thể như: Một số cấp uỷ Đảng, chính quyền và Mặt trận địa phương vẫn chưa thường xuyên quan tâm chỉ đạo cũng như theo dõi, kiểm tra, đôn đốc; Một số nơi, Ban TTND và Ban GSĐTCCĐ hoạt động còn yếu nhưng chậm được kiện toàn củng cố; Uỷ ban MTTQ các cấp, nhất là cấp xã một số nơi chưa phát huy được vai trò, trách nhiệm trong công tác chỉ đạo, chưa thực sự coi trọng và sử dụng TTND, Ban GSĐTCCĐ như một công cụ giám sát của nhân dân, chưa kịp thời tháo gỡ những vướng mắc, bức xúc trong nhân dân dẫn đến vẫn còn một số đơn thư kéo dài, vượt cấp; Công tác thi đua khen thưởng, biểu dương gương người tốt, việc tốt trong công tác này chưa được làm thường xuyên, kịp thời do đó chưa khuyến khích sự tham gia hưởng ứng nhiệt tình từ thành viên Ban TTND, Ban GSĐTCCĐ; Kinh phí hoạt động của TTND và Ban GSĐTCCĐ ở một số nơi chưa đảm bảo theo đúng quy định. Bên cạnh đó, giám sát các công trình đầu tư xây dựng là một lĩnh vực phức tạp, khó khăn đòi hỏi người giám sát phải có trình độ chuyên môn sâu. Tuy nhiên, hầu hết thành viên Ban TTND và Ban GSĐTCCĐ hiện nay chủ yếu chỉ có lòng nhiệt tình và ý thức trách nhiệm với cộng đồng, còn năng lực chuyên môn rất hạn chế. Những nguyên nhân này đã phần nào ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của Ban TTND, Ban GSĐTCCĐ.

Để tăng cường hoạt động của Ban TTND và Ban GSĐTCCĐ trong thời gian tới, tác giả bài viết đề xuất một số giải pháp sau:

Một là, Ủy ban MTTQ các cấp cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến về mục đích, ý nghĩa, vai trò, nhiệm vụ của TTND và GSĐTCCĐ nhằm nâng cao nhận thức của cán bộ, đảng viên công chức và nhân dân về công tác này; tiếp tục tổ chức quán triệt sâu rộng các chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước về tăng cường vai trò của nhân dân trong việc tham gia xây dựng chính quyền, phòng, chống tham nhũng, lãng phí trong đó có các văn bản về TTND và GSĐTCCĐ.

Ủy ban Mặt trận Tổ quốc các cấp cần phải đặt công tác giám sát của Ban Thanh tra nhân dân, Ban giám sát đầu tư của cộng đồng là một nhiệm vụ thường xuyên, lâu dài của công tác mặt trận. Hàng năm, hàng quý phải có chương trình, kế hoạch công tác giám sát một cách cụ thể, chi tiết trên cơ sở bám sát sự lãnh đạo của cấp ủy đảng và gắn liền với thực hiện nhiệm vụ chính trị ở địa phương, cũng như phải kịp thời nắm bắt được tâm tư, nguyện vọng và những bức xúc, kiến nghị của các tầng lớp nhân dân. Tăng cường công tác chỉ đạo, hướng dẫn của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc các cấp để Thanh tra nhân dân, ban giám sát đầu tư của cộng đồng thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ giám sát của mình theo quy định của pháp luật.

Hai là, Uỷ ban MTTQ các cấp chủ động tham mưu với cấp uỷ, phối hợp với chính quyền lãnh đạo, chỉ đạo và tạo điều kiện để Ban TTND, Ban GSĐTCCĐ hoạt động. Tăng cường công tác chỉ đạo, hướng dẫn, chăm lo kiện toàn tổ chức, định hướng hoạt động cho TTND, GSĐTCCĐ. Đặc biệt, Uỷ ban MTTQ cấp tỉnh phải chủ động phối hợp với Sở Tài chính, Sở Kế hoạch đầu tư có hướng dẫn cụ thể về các điều kiện đảm bảo kinh phí hoạt động của Ban TTND, Ban GSĐTCCĐ theo tinh thần các văn bản hướng dẫn của các cơ quan Trung ương.

Ba là, cần nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp nói chung, đặc biệt là cấp cơ sở nói riêng để đáp ứng yêu cầu tình hình mới.

Để công tác giám sát ở cơ sở đạt hiệu quả thì phải thường xuyên chăm lo đến công tác đào tạo bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ thành viên của Ban TTND, ban GSĐTCCĐ.

Bốn là, song song với việc củng cố, nâng cao chất lượng hoạt động của Ban TTND, Ban GSĐTCCĐ, cần tiếp tục củng cố và nâng cao chất lượng hoạt động của Uỷ ban MTTQ các cấp, Ban công tác Mặt trận, làm cơ sở nâng cao công tác Mặt trận tham gia xây dựng chính quyền. Đồng thời, căn cứ vào tình hình cụ thể của từng địa phương để lựa chọn nội dung giám sát cho phù hợp và đúng chức năng, quyền hạn của Ban TTDN và GSĐTCCĐ. Công tác này phải được thực hiện một cách thường xuyên, lâu dài, xem như là một hình thức giám sát trực tiếp của nhân dân, phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong công tác tham gia xây dựng chính quyền.

Năm là, cần làm tốt công tác chỉ đạo, kiểm tra, rút kinh nghiệm, khen thưởng, biểu dương thanh tra viên và Ban TTND, Ban GSĐTCCĐ có thành tích xuất sắc trong công tác TTND, GSĐTCCĐ và tạo điều kiện và cấp kinh phí thường xuyên, ổn định cho các tổ chức trên hoạt động.

Sáu là, kiến nghị cơ quan, tổ chức có thẩm quyền cần quy định rõ trách nhiệm của những người có thẩm quyền duyệt quy hoạch, dự án; các chủ đầu tư; các đơn vị thi công và cơ quan quản lý Nhà nước... trong việc tạo điều kiện để Ban GSĐTCCĐ hoạt động theo đúng thẩm quyền quy định trong pháp luật (như chế độ công khai dự án, thông tin, tài liệu liên quan đến dự án...)./.

 

Ths. Đặng Thị Kim Ngân

Ban Dân chủ - Pháp luật UBTƯMTTQ Việt Nam

Chú thích:

(1) Năm 2016, qua khảo sát tại 3 tỉnh: Bắc Giang có 230/230 Ban TTND đước cấp kinh phí hoạt động, Lào Cai 158/164, Thái Nguyên 167/179. Các tỉnh, thành phố có 100% Ban TTND được cấp kinh phí gồm: Hà Nội 584/584 Ban TTND được cấp kinh phí hoạt động, Hòa Bình 210/210, Khánh hòa 137/137, Kiên Giang 145/145, Lạng Sơn 226/226. Thừa Thiên - Huế 152/152, Tuyên Quang 141/141, Yên bái 180/180, Vình Long 109/109, Trà Vinh 105/105, Sóc Trăng 109/109, Quảng Trị 141/141....

(2) Một số địa phương Ban TTND, Ban GSĐTCCĐ hoạt động tốt trong năm 2017 như: TP. Hồ Chí Minh, Kiên Giang, Hải Phòng, Bạc Liêu, An Giang.