Hoạt động thanh tra chuyên ngành và kiểm tra gắn bó chặt chẽ với quản lý nhà nước, đáp ứng yêu cầu và mục tiêu quản lý nhà nước. Việc thanh tra, kiểm tra thực hiện các quy định về chuyên môn - kỹ thuật, quy tắc thuộc ngành, lĩnh vực là hoạt động quan trọng. Tuy nhiên, việc có cả hai hoạt động thanh tra chuyên ngành và kiểm tra của cơ quan quản lý nhà nước đã gây ra những bất cập do giữa hai hoạt động này có sự giống và khác biệt nhất định trên cả phương diện lý thuyết, phương diện pháp lý và thực tiễn áp dụng.

Xuất phát từ thực tiễn đó, vấn đề “Thanh tra chuyên ngành và kiểm tra của cơ quan quản lý nhà nước - Quy định pháp luật và thực tiễn thi hành” được Hội đồng Khoa học Thanh tra Chính phủ đưa vào kế hoạch nghiên cứu khoa học năm 2019 ở phạm vi đề tài khoa học cấp cơ sở. Đề tài do bà Tạ Thu Thủy, Chuyên viên, Viện Chiến lược và Khoa học thanh tra làm chủ nhiệm.

Trên cơ sở luận giải một số vấn đề và làm rõ lý do cần thiết nghiên cứu, Ban chủ nhiệm đề tài cho rằng:

Về phương diện lý thuyết, việc phân định khái niệm thanh tra chuyên ngành và hoạt động kiểm tra chưa được nhận thức thống nhất về bản chất. Thanh tra chuyên ngành là hoạt động xem xét, đánh giá và xử lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo ngành, lĩnh vực đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc chấp hành pháp luật chuyên ngành, quy định về chuyên môn – kỹ thuật, quy tắc quản lý thuộc ngành, lĩnh vực đó.  Và kiểm tra là xem xét tình hình thực tế để đánh giá, nhận xét (theo Đại Từ điển Tiếng Việt, NXB, Văn hóa – Thông tin, Hà Nội, 1999, tr.937).

Bên cạnh đó, thanh tra chuyên ngành và kiểm tra chuyên ngành đều là những công cụ quan trọng nhằm phân tích, đánh giá, theo dõi quá trình thực hiện các mục tiêu, nhiệm vụ quản lý đề ra cho nên việc phân biệt hai hoạt động này theo Ban Chủ nhiệm đề tài là không đơn giản trong nhiều trường hợp.

Về phương diện pháp lý, hiện nay chưa có quy định nào phân định thanh tra chuyên ngành và kiểm tra chuyên ngành. Liên quan đến thanh tra chuyên ngành, Luật Thanh tra 2010 và Nghị định 07/2012/NĐ-CP ngày 09/2/2012 quy định về các cơ quan được giao thực hiện chức năng thanh tra chuyên ngành đã tạo cơ sở pháp lý về tổ chức và hoạt động chuyên ngành. Dựa trên cơ sở đó, có nhiều nghị định về tổ chức và hoạt động động thanh tra của các ngành, lĩnh vực cũng đã được ban hành. Trong khi đó, liên quan đến mảng kiểm tra, mỗi bộ, ngành cũng ban hành nhiều văn bản để kiểm tra chuyên ngành lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý của mình. Để chứng minh điều này, Ban chủ nhiệm đề tài cho biết, theo thống kê ngành Hải quan tính đến tháng 4/2017 đã có 414 văn bản quy phạm pháp luật về quản lý và kiểm tra chuyên ngành.

Từ luận giải nêu trên, Ban Chủ nhiệm đề tài nhận định, với số lượng văn bản điều chỉnh hoạt động quản lý, thanh tra, kiểm tra chuyên ngành nhiều như vậy nhưng chưa có quy định pháp lý nào phân định rõ hai hoạt động này nhìn từ góc độ quản lý, việc áp dụng của các chủ thể quản lý là chưa thống nhất, chồng chéo, đối tượng bị quản lý bị “rối” trước một “rừng” quy định phức tạp.

Từ phương diện lý thuyết cũng như phương diện pháp lý, Ban Chủ nhiệm đề tài luận giải về thực tiễn áp dụng và khẳng định, việc phân định thanh tra, kiểm tra chuyên ngành tại mỗi ngành, lĩnh vực là khác nhau, không có tiêu chí chung, thống nhất. Bên cạnh đó, hình thức thực hiện thanh tra chuyên ngành ở một số ngành, lĩnh vực mang bản chất kiểm tra nhiều hơn, dù đó là cơ quan thực hiện chức năng thanh tra chuyên ngành. Đối với vấn đề này, Ban Chủ nhiệm nêu ví dụ tại Cục Quản lý chất lượng nông lâm sản và thủy sản Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, mỗi lần thanh tra việc tôm bơm hóa chất, kiểm tra an toàn thực phẩm không thể thực hiện theo đúng quy trình của luật quy định là xây dựng kế hoạch, duyệt, công bố quyết định thanh tra… bởi vì những cuộc kiểm tra này thường thực hiện đột xuất, bất ngờ, nếu không khó phát hiện vi phạm.

leftcenterrightdel
Hội đồng phê duyệt tại Viện Khoa học Thanh tra 

Ngoài ra, thủ tục trong hoạt động thanh tra, kiểm tra chuyên ngành khá phực tạp, nhiều quy trình và còn có sự chồng chéo giữa các cơ quan quản lý nhà nước. Hiện nay trong thực tiễn, một sản phẩm do hai, ba, bốn bộ, ngành cùng quản lý nhưng không phải theo một quy trình thủ tục giống nhau, một tiêu chí chất lượng như nhau và thông thường là khác nhau. Dẫn đến hậu quả là gây khó khăn về chi phí, tốn thời gian cho đối tượng bị quản lý nhất là doanh nghiệp. Dẫn chứng vấn đề này, Ban Chủ nhiệm ví dụ, trong lĩnh vực hải quan “…mỗi năm các doanh nghiệp phải mất 30 triệu ngày công và 15.000 tỷ đồng cho việc kiểm tra chuyên ngành với 100.000 mặt hàng xuất nhập khẩu; trong khi đó, tỷ lệ phát hiện sai phạm rất thấp” trích lời Bộ trưởng, Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Mai Tiến Dũng phát biểu tại buổi làm việc với Bộ Giao thông Vận tải về công tác kiểm tra chuyên ngành đối với hàng hóa xuất nhập khẩu.

Xuất phát từ những lý do trên, nhằm đáp ứng yêu cầu cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoàn thiện pháp luật thanh tra, nhất là phục vụ việc sửa đổi, bổ sung Luật Thanh tra 2010 và Nghị định 07/2012/NĐ-CP trong thời gian tới cũng như đáp ứng thực tiễn nâng cao hiệu quả hoạt động thanh tra chuyên ngành và kiểm tra của cơ quan quản lý nhà nước, Ban Chủ nhiệm đề tài khẳng định việc nghiên cứu đề tài “Thanh tra chuyên ngành và kiểm tra của cơ quan quản lý nhà nước – Quy định pháp luật và thực tiễn thi hành là rất cần thiết và quan trọng.

Theo dự kiến nội dung nghiên cứu, đề tài hướng tới mục tiêu chính là đề xuất các giải pháp, kiến nghị hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện thanh tra chuyên ngành và kiểm tra của các cơ quan quản lý nhà nước. Đề làm rõ mục tiêu đề ra, Ban chủ nhiệm Đề tài dự kiến nghiên cứu một số nội dung cụ thể như sau: Một số vấn đề chung về thanh tra chuyên ngành và kiểm tra của cơ quan quản lý nhà nước; Quy định pháp luật và thực tiễn hoạt động thanh tra chuyên ngành và kiểm tra của cơ quan quản lý nhà nước; Định hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả hoạt động thanh tra chuyên ngành và kiểm tra của cơ quan quản lý nhà nước.

Theo Hội đồng phê duyệt thuyết minh, việc phân định thanh tra, kiểm tra chuyên ngành là vấn đề khó, do đó, việc nghiên cứu đề tài này là cần thiết. Về cơ bản, nhóm nghiên cứu đã đưa ra các nội dung nghiên cứu  phù hợp với mục tiêu của đề tài.

Góp ý hoàn thiện đề cương nghiên cứu, Hội đồng cho rằng, đề tài xem xét, chỉnh sửa một số nội dung về mục tiêu nghiên cứu, bổ sung luận giải các tiêu chí phân định thanh tra và kiểm tra chuyên ngành; về đối tượng nghiên cứu và phạm vi, cần bổ sung thêm thực tiễn hoạt động từ Bộ Giao thông vận tải và Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn; về nội dung nghiên cứu cần đề cập đến phân định thanh tra chuyên ngành và kiểm tra của cơ quan quản lý nhà nước, giới hạn lại kiểm tra của cơ quan quản lý nhà nước là kiểm tra chuyên ngành. Phân định thẩm quyền thanh tra và kiểm tra trong một cơ quan, phân định phạm vi, nội dung, đối tượng và trình tự thủ tục giữa thanh tra và kiểm tra chuyên ngành.

Từ những phân tích luận giải vấn đề của Ban Chủ nhiệm đề tài cùng các ý kiến góp ý của thành viên hội đồng, đề tài được phê duyệt và đưa vào triển khai nghiên cứu trong năm 2019. Trong thời gian tới, chúng tôi sẽ tiếp tục thông tin về kết quả nghiên cứu của đề tài./.

Phạm Văn Dương